Breve historia da pesca en Galicia

Galicia garda co mar unha verdadeira relación de osmose, porque este penetra a terra polas mil rías e enseadas en que se quebra a nosa dilatada costa, posúe unha antiga e fonda tradición mariñeira, reflectida en multitude de manifestacións materiais e espirituais.

A explotación do mar en Galicia comezou pola simple recolleita nas praias de marisco ou pola pesca dende a costa. O seguinte paso sería introducirse nunha embarcación e penetrar nas rías ou fóra delas.Isto significou o desenvolvemento de embarcacións axeitadas para a navegación nas nosas costas e a satisfacción das necesidades dos mariñeiros.

A captura do froitos do mar para a alimentación data de moi antigo en Galicia: existen vestixios do aproveitamento directo dos recursos no mundo dos primeiros poboadores, logo viría o mundo castrexo e os romanos, que serían os primeiros en darlle sona. Así iría pasando o tempo e construíndose a historia ata os tempos modernos.

Na prehistoria todo parece indicar que a costa galega estaría poboada por simples recolledores de moluscos nas rochas e na area durante a baixamar.

Na época da cultura castrexa é cando aparecen os primeiros sinais evidentes de actividade pesqueira e marisqueira. O achado de pesos de rede, anzois de bronce e ferro e os característicos concheiros son os principais indicios.

Nos tempos da dominación romana os productos mariños galegos eran moi apreciados en Roma, o que indica a existencia dunha actividade pesqueira que cubría non só o consumo interior, senón que existía un excedente que ía cara á metrópole, ben como intercambio comercial ben como pago de impostos. É probable cós romanos foron os que puxeron en explotación as primeiras técnicas de construcción de salinas, e das que derivaría o nome de 'Terra do Salnés'. Tamén implicaría o emprego dunha serie de aparellos productivos para a obtención de cantidades importantes de peixe.

Na Idade media, co crecente poder da Igrexa, a pesca colle un forte pulo, sobre todo, porque o peixe non rompía coa Coresma, sendo preciso fornecer deste producto ós pobos e mosteiros do interior do país. Atópase a primeira cita documental, nos textos desa época... "no ano 886, o rei Afonso III lle doa á Igrexa de Santiago as salinas e viveiros do Salnés, confiscados ó conde Hermenexildo Pérez".

Iníciase o comercio masivo, tanto con Castela coma con outros pobos europeos e do Mediterráneo, aparecendo as primeiras comunidades e gremios de mariñeiros e pescadores con forte importancia social e económica. Créanse as ordenanzas sobre os prezos e regulamento do mercado en Compostela do ano 1133, onde se fixan os prezos de peixes e mariscos, entre outros productos.

Quizais sexa no século XVI cando a actividade pesqueira acada un dos puntos máis altos do seu desenvolvemento pola pesca de baleas e a exportación de peixe salgado, curado e en escabeche a Castela, Portugal, países do Mediterráneo e á Europa atlántica. En Pontevedra xorde o gremio de mareantes. Xorden outras actividades como a recolección de argazo para fertilizante das terras ou a extracción do sal. Todo isto redunda na consolidación da actividade pesqueira e mariñeira. Aparece a dorna.(embarcación característica das Rías Baixas). 

Máis no séc. XVII principia a decadencia: os desastres navais (sobre todo o da Armada Invencible), a perda de hexemonía de Castela e a longa guerra con Portugal afectará gravemente ós pescadores: os pobos mariñeiros sómense na miseria que os leva á alternancia coa agricultura. Por todos lados se debían de ver esqueletos de barcos varados que verdeaban de algas ó sol na baixamar.

Unha das grandes revolucións para a pesca galega foi a chegada dos fomentadores cataláns. A súa presencia trastorna a producción pesqueira, a estructura de actividades e os sistemas de elaboración e conservación do peixe coa introducción dunha nova tecnoloxía máis productiva e rendible cá tradicional, á que asestará un golpe mortal.

Aumenta notablemente a demanda de peixe, o que provoca a necesidade de incrementa-la producción nas artes e embarcacións: aparece a xávega, arte de arrastre que captura moito máis peixe e en menos tempo có tradicional cerco real.

A industria tradicional queda desprazada polos productos manufacturados que os propios cataláns traen do seu país. Só uns cantos ilustrados, encabezados por Cornide ou polo Pai Sarmiento, se enfrontan a ese xeito de destrucción dos costumes tradicionais de producción e organización económica.

En 1841 en Oza (A Coruña) aparece a primeira fábrica de conservas. A partir de 1880 prodúcese unha grande expansión das conserveiras. Co gallo da apertura dos camiños de ferro entre A Coruña e Madrid, no ano 1883, e entre Vigo e Madrid, no 1885, orixínase o grande auxe e desenvolvemento da pesca galega. Aparecen, en 1886, os primeiros barcos movidos a vapor, que permitían un menor esforzo, unha maior autonomía e capacidade de movemento e unha maior forza de arrastre.

No primeiro tercio do século XX comeza unha etapa de prosperidade que xirará ó redor do nacente sector de conservas de peixe e da demanda en fresco dende diversos puntos do interior peninsular, cómpre dicir ca apertura das liñas dos camiños de ferro xoga un papel importante. A flota de arrastre galega cobra un gran pulo lanzándose ás pesqueiras en todo o mundo: Canarias, Portugal, Escocia ou Terranova.

Na actualidade, o sector pesqueiro está formado por un subsector artesanal e costeiro (moitas embarcacións, pero envellecidas) e unha flota de altura (grandes embarcacións para os caladoiros internacionais).

Mónica Beatriz Suárez Groba

Bibliografía consultada: "Historia de galicia", ramón villares

VER MÁIS TEMAS DA NOSA CULTURA: ENTRA AQUÍ